Complexe PTSS en lichamelijke klachten: wat er in je lichaam gebeurt

Bij complexe PTSS (CPTSS) horen niet alleen psychische klachten zoals angst, herbelevingen en emotionele instabiliteit, maar ook uitgesproken lichamelijke klachten. Het lichaam slaat trauma op, en dat uit zich op manieren die op het eerste gezicht weinig met psychische problemen lijken te maken te hebben. Denk aan chronische pijn, vermoeidheid, maag- en darmklachten of een lichaam dat voortdurend in staat van alarm verkeert. Dit artikel gaat specifiek over die lichamelijke kant van complexe PTSS.

Waarom veroorzaakt complexe PTSS lichamelijke klachten?

CPTSS ontstaat door herhaalde en langdurige traumatische ervaringen, zoals mishandeling, misbruik of verwaarlozing in de kindertijd, of jarenlange situaties van geweld of gevangenschap. Bij dit soort trauma staat het zenuwstelsel gedurende lange tijd onder hoge druk. Het stresssysteem in het lichaam, met name de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as) en het autonome zenuwstelsel, raakt ontregeld.

Normaal gesproken schakelt het lichaam na een stressreactie terug naar rust. Bij mensen met CPTSS lukt dat niet goed. Het lichaam blijft chronisch in een toestand van verhoogde paraatheid, ook als er geen direct gevaar is. Die aanhoudende activatie heeft directe gevolgen voor allerlei lichaamssystemen: spieren, darmen, het immuunsysteem en het hart-vaatstelsel krijgen voortdurend signalen die horen bij bedreiging, niet bij veiligheid.

Veel voorkomende lichamelijke klachten bij complexe PTSS

De lichamelijke klachten bij CPTSS zijn divers en overlappen vaak met andere aandoeningen. Dat maakt herkenning moeilijk. Hieronder de meest voorkomende categorieën:

• Chronische pijn: Hoofdpijn, pijn in spieren en gewrichten, rugpijn en een algemeen gevoel van lijfelijke spanning. De spieren zijn vaak voortdurend aangespannen als gevolg van een langdurige vlucht- of vechtreactie.
• Maag- en darmklachten: Buikpijn, een prikkelbare darm, misselijkheid en wisselende stoelgang. De darm reageert sterk op stress en ontregeling van het zenuwstelsel.
• Vermoeidheid en uitputting: Een chronisch laag energieniveau, ook na voldoende slaap. Het lichaam verbruikt enorm veel energie door voortdurend waakzaam te zijn.
• Slaapproblemen: Moeite met inslapen, veelvuldig wakker worden, nachtmerries en een gevoel niet uitgerust wakker te worden. Slaap is nooit echt veilig voelen.
• Hart- en ademhalingsklachten: Hartkloppingen, een hoge hartslag in rust, oppervlakkige ademhaling of het gevoel dat je geen lucht krijgt, zonder dat er een medische oorzaak voor wordt gevonden.
• Gevoelsstoornissen in het lichaam: Gevoelloosheid of juist een overdreven gevoeligheid voor aanraking, geluid of pijn. Sommige mensen voelen bepaalde lichaamsdelen nauwelijks, anderen ervaren aanraking als pijnlijk of bedreigend.
• Hoofdpijn en migraine: Vaker en heviger dan gemiddeld, mede door chronische spierspanning in nek en schouders.
• Immuunsysteemproblemen: Vaker ziek zijn, langzamer herstellen van infecties of juist een overgevoelig immuunsysteem dat bijdraagt aan ontstekingsklachten.

Dissociatie en het gevoel van een vreemd lichaam

Een specifiek kenmerk van CPTSS is dissociatie. Dat is het gevoel los te staan van jezelf, van je lichaam of van de werkelijkheid. Lichamelijk uit dit zich op een opvallende manier: mensen met CPTSS voelen soms letterlijk niet wat er in hun lichaam gebeurt. Ze herkennen honger, pijn of vermoeidheid niet, of pas veel later dan normaal. Dit heet interoceptieve ontregeling en maakt het moeilijk om goed voor jezelf te zorgen.

Aan de andere kant kunnen mensen met CPTSS juist extreem gevoelig zijn voor lichamelijke sensaties. Een lichte aanraking, een onverwacht geluid of een verhoogde hartslag kan meteen een vlucht- of bevriesreactie oproepen. Het lichaam interpreteert neutrale signalen als gevaarlijk, omdat het zenuwstelsel zo is afgesteld.

Lichamelijke klachten die vaak worden gemist of verkeerd begrepen

Veel mensen met complexe PTSS komen eerst bij de huisarts of specialist terecht met lichamelijke klachten, zonder dat de link met trauma wordt gelegd. Chronische pijn wordt als gewrichtsaandoening onderzocht, darmklachten worden behandeld als prikkelbare darm zonder verder onderzoek naar oorzaken, en hartkloppingen leiden tot cardiologisch onderzoek dat niets oplevert. Dit is begrijpelijk, maar het betekent ook dat de juiste behandeling lang op zich kan laten wachten.

Het is niet zo dat die lichamelijke klachten “ingebeeld” zijn. Ze zijn echt en meetbaar. Ze hebben alleen een andere oorzaak dan een puur lichamelijke ziekte. De behandeling vraagt dan ook om een aanpak die het zenuwstelsel als geheel adresseert, niet alleen de afzonderlijke symptomen.

Wat helpt bij lichamelijke klachten door complexe PTSS?

Omdat de lichamelijke klachten voortkomen uit een ontregeld zenuwstelsel, helpen lichaamsgerichte benaderingen vaak beter dan alleen praten. Traumabehandeling die specifiek aandacht geeft aan het lichaam, zoals Somatic Experiencing, sensomotorische psychotherapie of EMDR gecombineerd met lichaamsbewustzijn, richt zich op het kalmeren van het overactieve stresssysteem.

Daarnaast zijn er praktische stappen die het lichaam kunnen helpen reguleren:

• Ademhalingsoefeningen die het parasympathische zenuwstelsel activeren, zoals langzaam uitademen.
• Zachte beweging zoals wandelen, zwemmen of yoga, die het lichaam helpt om spanning los te laten zonder te overbelasten.
• Regelmaat in slapen, eten en bewegen, omdat voorspelbaarheid het zenuwstelsel geruststelt.
• Lichamelijk veiligheid leren herkennen, via begeleiding door een trauma-gespecialiseerde therapeut.

Het is verstandig om bij lichamelijke klachten altijd eerst medische oorzaken te laten uitsluiten, en tegelijkertijd aan een traumatherapeut te vragen of CPTSS een rol kan spelen. Die combinatie van medisch en psychologisch kijken geeft het meest volledige beeld.

Lichamelijke klachten bij complexe PTSS zijn geen bijzaak, maar een kernonderdeel van de aandoening. Het lichaam heeft trauma net zo goed meegemaakt als de geest, en vraagt daardoor ook om aandacht in het herstelproces.